Thai transcriptie—graag meer systeem in deze waanzin!

Collage van verkeersborden met gekke transcriptiesHet moet 1932 geweest zijn toen de beroemde Oostenrijkse satiricus Karl Kraus in zijn studeerkamer zat en een vriend binnenstapte die hem opgewonden vroeg: ‘Heb je het nieuws gehoord? De Japanners hebben Shanghai gebombardeerd!’ Kraus leek niet erg geschokt door het nieuws, tot grote verbazing van zijn vriend. ‘Je schijnt meer belang te hechten aan het goed plaatsen van een komma dan aan het bombarderen van Shanghai,’ zei de vriend. Daarop antwoordde Kraus: ‘Als alle komma’s op de goede plaats waren gezet, zouden er geen bommen op Shanghai zijn gegooid.’

Gezien de grote samenhang die bestaat tussen correct taalgebruik — inclusief de plaats van de komma — het juist uitdrukken van gedachten en helder denken op zich, zit er een waarheid verscholen in Kraus’ bewering.

Een purist als Kraus zouden de haren te berge rijzen in het huidige Thailand, want er schijnt geen enkele regel te worden toegepast bij het transcriberen van het Thaise schrift naar het Romaanse alfabet. Bijvoorbeeld, bij een bezoek aan de Huai Kaeo waterval in Chang Mai zou hij zich verbaasd hebben over de vele verschillende manieren waarop de naam wordt gespeld: Huai Kaeo, Huai Kaew, Huay Kaew, Huey Kaew, Hauy Keaw en nog enkele andere. De naam van de zeer vereerde monnik Khruba Si Wichai, wiens standbeeld nabij de waterval staat, wordt zelfs op nog meer verschillende manieren gespeld op borden, ansichtkaarten en in tijdschriftartikelen. Wie in de wetenschappelijke literatuur duikt zal zelfs op een aantal bizarre spellingen stuiten zoals grūpâ śrîvijãy in een Franse studie over hlvñ ba1 (de ‘grote vaders’ onder de oudere, heilige monniken).

Mai pen rai — Wat doet het ertoe, deze anarchie van transcripties? Is dit niet gewoon een van de vele interessante aspecten van de Thaise cultuur die bekend staat om zijn flexibiliteit en gebrek aan regels en regulering?

‘Hoe langer men in Thailand verblijft,’ schreef antropoloog John Embree in 1950, ‘hoe meer men wordt getroffen door het bijna voorbestemde gebrek aan regelmatigheid, discipline en ordening in het Thaise leven.’ Hij illustreerde zijn stelling met talloze voorbeelden van sociaal gedrag, waaronder de vrije, bijna wispelturige omgangsvormen van Bangkoks ‘taxi dance girls’, de voorlopers van de ‘bar girls’.

Het is begrijpelijk dat Embree geen melding maakte van de mengelmoes van verschillende transcripties van Thaise woorden, omdat in de meeste gevallen daar juist buitenlanders schuldig aan waren. In feite dateert deze verwarring van de zestiende eeuw toen bezoekers uit het Westen Thaise woorden begonnen te romaniseren, zoals plaatsnamen, titels van bureaucraten en adellijke lieden en de woorden voor dingen die gewoon zijn in Thailand maar onbekend in het Westen. In het algemeen hadden ze geen kennis van het Thaise alfabet en de Thaise spelling en transcribeerden ze een woord door de uitspraak in de geromaniseerde spelling na te bootsen, waarbij ze fonetische regels hanteerden die gelden in hun moedertaal. Zodoende romaniseerde een missionaris uit Portugal hetzelfde Thaise woord anders dan een koopman uit Holland, en een Brits diplomaat anders dan een Franse bisschop.

Een populaire bestemming als Chiang Mai was zodoende op meer dan honderd verschillende manieren getranscribeerd. Majoor Roy Hudson, de ‘Grand Old Man’ van de buitenlandse gemeenschap in Chiang Mai, stelde eens een lijst samen van 121 van zulke verschillende spellingswijzen die hij was tegengekomen in historische bronnen.  Met een bijgevoegde inleiding van twee bladzijden was de lijst te koop in zijn winkel aan de Tha Phae Road, waar ik begin jaren tachtig een exemplaar kocht voor zes baht. Omdat Hudson het copyright claimt van de in de lijst opgenomen namen, zal ik enkele voorbeelden geven uit mijn eigen bronnen. In de oudste werken kom ik tegen: Jamahey (Fitch, 1587), Jangonia (Schouten, 1636), Tiongh May (Van Vliet, 1647) en Tsiamaja (Kaempfer, 1690). Vanaf het midden van de negentiende eeuw spelden de Fransen de naam gewoonlijk als Xieng Mai of iets wat er erg op lijkt, terwijl de Duitsers tot ver in de twintigste eeuw de voorkeur geven aan de vorm Tsjieng Mai. De meeste Engelstaligen spelden de naam Chieng Mai of Chengmai. De spelling Chiang Mai (met ia) of Chiangmai was tamelijk zeldzaam totdat het in de jaren zestig de meest gebruikte transcriptie van de naam van de stad werd.

Als een reactie op de anarchie van transcripties en met de bedoeling discipline te creëren ontwierp het Royal Institute in 1954 een ‘algemeen systeem voor fonetische transcriptie van Thaise lettertekens in het Romaans’. Paradoxaal genoeg werd dit systeem ingevoerd in een tijd dat Embrees karakterisering van de Thais als ‘diciplineloos’ en de Thaise maatschappij als ‘los gestructureerd’ grote opgang maakte onder sociale wetenschappers.

Diciplineloos? In de jaren zestig, gedurende het bewind van militaire dictators, werd een lijst met de Romaanse spelling van alle Thaise provincie-, districts- en sub-districtsnamen officieel goedgekeurd door het kabinet en gepubliceerd. Deze lijst was gebaseerd op het transcriptiesysteem van het Royal Institute (RI) — alleen waren enkele diacritische tekens zoals apostrofes geschrapt — en werd wijd en zijd geaccepteerd en gebruikt door de Thaise overheid. De namen op verkeersborden geplaatst door het Highway Department volgen dit systeem en op ongeveer 95 procent van de borden is de naam volgens dit systeem correct gespeld.  In de Highway Map gepubliceerd door de Roads Association of Thailand zijn bijna alle namen correct getranscribeerd. En op vele andere kaarten zijn verreweg de meeste namen correct in de officiële spelling. Het feit dat er echter nog vele namen afwijkend gespeld worden wijst erop dat het RI-systeem niet al te grondig en systematisch is doorgevoerd. Zulke afwijkingen treden vooral op bij de romanisering van de namen van toeristische bestemmingen. Bijvoorbeeld, in het kaartje van Noord-Thailand in een van de your free copy tijdschriften (waarvan er stapels liggen in hotel lobbies, restaurants en bij reisbureaus) komen maar in vier van de tientallen plaatsnamen spellingsfouten voor. Daarentegen is dertig procent van de namen van nationale parken, watervallen, olifantenkampen en andere attracties verkeerd gespeld.

Sinds 1967 heeft Roy Hudson campagne gevoerd voor het algemeen doorvoeren van de officiële spelling van Chiang Mai om ‘overwegend onzekerheid en ambiguïteit te vermijden, maar ook om enige consistentie in te voeren’. Hij slaagde erin vele organisaties, zoals Thai Airways en Chiang Mai University, te bewegen de spelling ‘Chiang Mai’ te gebruiken — die is nu bijna universeel doorgevoerd. Sla zo’n free copy magazine open en verbaas je over de verscheidenheid aan vreemde spellingswijzen van plaats- en straatnamen in de advertenties. Chiang Mai is daarentegen steeds op de officiële wijze gespeld. Als we nu dus op een dag zullen lezen dat Shanghai is gebombardeerd, dan mogen we rustig aannemen dat niet Chiang Mai wordt bedoeld — en zelfs niet Chiang Rai.

Helaas is de officiële spelling van vele andere plaatsnamen veel minder geaccepteerd. Bijvoorbeeld, Mae Hong Son wordt vaak gespeld als Mae Hong Sorn. De r in Sorn heeft geen equivalent in de symbolen van het Thaise schrift en is slechts toegevoegd opdat Engelstaligen son niet verkeerd zullen uitspreken als sun. Een andere lelijke r is vaak toegevoegd aan de naam Bo Sang, dat dan als Bor Sang wordt geschreven. Hier helpt de r de Engelstaligen de o van Bo kort uit te spreken in plaats van lang zoals in het Engelse woord no. In de minder vaak gebruikte verschrikkelijke spelling Baw Sang wordt dit doel bereikt door de o te vervangen door aw.

Het is interessant dat de naam van de populaire badplaats Phatthaya zelden op de officiële wijze wordt gespeld, maar bijna altijd foutief als Pattaya. De reden daarvoor is mogelijk dat het slechts een vissersdorpje was beneden het niveau van sub-district toen de officiële lijst werd opgesteld. Maar je bent ook geneigd te denken dat men in een losbandige plaats als deze eenvoudigweg niet toelaat dat er aan de spelling van de naam van de stad geprutst wordt door ambtenaren uit Bangkok. Bovendien is Pattaya eenvoudiger dan Phatthaya en zou de officiële spelling kunnen suggereren dat de uitspraak ‘Fattaya’ is. Aan de andere kant wordt de al even populaire bestemming Phuket gebruikelijk correct gespeld met Ph, ondanks het risico dat het als ‘fuck’et’ zou kunnen worden uitgesproken.

Hier zijn we beland bij een eigenschap van het RI-systeem dat vaak wordt beschouwd als een onnodige complicatie, namelijk de h die achter bepaalde medeklinkers wordt geplaatst om een geaspireerde uitspraak aan te geven. Zo staan kh, ph en th voor respectievelijk een geaspireerde k, een geaspireerde p en een geaspireerde t — alle drie erg algemeen in het Thais. Helaas voor Engelstaligen, klinkt de geaspireerde t (dus th in het RI-systeem) nogal anders dan de th in het Engelse woord thing en de geaspireerde p (de ph van het RI-systeem) heel anders dan de ph in het Engelse woord phonetic.

Voor de romanisering van de klinkers heeft het RI wijselijk gekozen voor de manier waarop de ze in het Italiaans klanken vertegenwoordigen. Het zou namelijk dwaas geweest zijn de transcriptie van klinkers te baseren op het Engels, want geen taal is gecompliceerder of inconsistenter dan het Engels in de manier waarop klinkers worden uitgesproken. Helaas was de invloed van deze ‘los gestructureerde’ en ‘ongedisciplineerde’ wereldtaal enorm gegroeid gedurende de jaren dat Thailand een transcriptiesysteem begon in te voeren. Bijvoorbeeld, vanaf 1968, een jaar na de publicatie van de lijst met officiële plaatsnamen, werd Phatthaya ontwikkeld als een centrum voor R & R (rest and recreation) voor Amerikaanse soldaten gestationeerd in Vietnam — deze tijd is in Thailand ook bekend als het Amerikaanse Tijdperk. Voor vele Thais werd het Engels de favoriete buitenlandse taal en zij die Engels leerden werden vertrouwd met de gecompliceerde spellingswijzen in deze taal. Tegenwoordig worden buitenlanders uitgenodigd Thaise liedjes te zingen in karaoke bars, en de transcriptie van de Thaise tekst die op het scherm voorbijtrekt is helemaal gericht op Engelstaligen en verschilt reusachtig van het RI-systeem, zoals de fragmenten hieronder illustreren.

Karaoke: HAI-TUR-NUP / WAI-LEREI-KON-DEE / YAH-KID-MARK

RI:           hai-thoe-nap /       wai-loei-khon-di /             ya-khit-mak

Aangezien de Thais zelf kunnen bepalen hoe ze hun naam transcriberen, kiezen velen een vorm die de ‘juiste uitspraak’ vergemakkelijkt voor Engelstaligen. In vrijwel geen enkele naam wordt het RI-systeem gevolgd. Alle spellingen zijn sterk ‘geangliceerde’ transcripties.

Wanneer men iemand vraagt waarom hij een bepaald woord op een bepaalde manier transcribeert (in plaats van het RI-systeem te volgen) dan krijgt men meestal twee soorten antwoorden te horen. De een is dat zijn of haar transcriptie de Thaise uitspraak het beste zou benaderen, de ander is dat het de meest gebruikte transcriptie is. Het laatste antwoord is nogal onzinnig, hoewel het lijkt te pleiten voor consistentie. Het eerste antwoord is gebaseerd op een ideé fixe. De meeste andere systemen dan dat van het RI zijn beslist geen betere basis voor een ‘perfecte’ uitspraak. Alleen een gecompliceerd systeem met talloze diacritische tekens, inclusief tekens voor de tonen, zou in staat zijn de Thaise klanken correct te benaderen. Maar zo’n systeem, zoals we gezien hebben met Khruba Si Wichai in een Frans wetenschappelijk transcriptiesysteen, kun je onmogelijk invoeren voor algemeen gebruik. De ‘anglocentrische’ systemen  hebben mogelijk alle bepaalde voordelen voor Engelstaligen, maar voor de meeste anderen, zoals Italianen, Duitsers, Nederlanders en Indonesiërs zijn ze een gruwel. Het RI-systeen is daarentegen eenvoudig en benadert de Thaise uitspraak redelijk goed in een groot aantal woorden en is bovendien al met enig succes toegepast voor Thaise plaatsnamen.

Ik zou willen dat andere woorden ook op deze wijze getranscribeerd worden en dat de mensen ervan worden overtuigd uitsluitend het RI-systeem te volgen om consistentie te creëren. Andere spellingswijzen zouden moeten worden verboden. Nooit meer samlor, alleen nog maar samlo. Nooit meer viharn, slechts wihan. Niet meer takraw in plaats van takro. Geen -aw -aew, -arn, -orn en -oh meer — het klinkt als een droom. Zo lang er andere vormen verschijnen in kranten en tijdschriften en op borden, zullen mensen die niet vertrouwd zijn met het Thaise schrift en de transcriptie die vormen overnemen en beschouwen als de ‘gebruikelijke spelling’.

Het RI-systeem zou ook in wetenschappelijke artikelen moeten worden doorgevoerd. In zulke werken is een gecompliceerd transcriptiesysteen tegenwoordig overbodig omdat de volgens het RI-systeem eenvoudig getranscribeerde woorden ondersteund kunnen worden met de spelling in het Thaise schrift. Engelstaligen mogen blij zijn dat hun taal zo wijd verbreid gesproken wordt en dienen zich ervan te onthouden de eigenaardigheden van de spelling in hun taal af te reageren in de vorm van bizarre transcripties als een substituut voor een internationaal acceptabel en officieel transcriptiesysteem. Het zou min of meer van eenzelfde dwaasheid getuigen wanneer in Nederlandstalige artikelen een afwijkende spelling van Engelse plaatsnamen en andere Engelse woorden zou worden gebruikt teneinde de uitspraak beter na te bootsen volgens de fonetische regels van de Nederlandse taal: Lifferpoel – Mensjesteur Joenaaitut, faaif toe wan? Det woet bie riedikjoelus, woedend it?

SAYON HAOSOE

©Sjon Hauser: tekst en foto’s