Overstromingen Bangkok 1983

Overstromingen Bangkok (1983)

Dit artikel verscheen in Onze Wereld, september 1985: p. 24-25.

DWEILEN MET DE KRAAN OPEN

Bangkok strijd tegen het water

De Thaise hoofdstad Bangkok kampt al tientallen jaren met enorme wateroverlast tijdens het regenseizoen. De hoofdoorzaak is het geleidelijk verzakken van de stad. Zolang daar geen eind aan wordt gemaakt, blijft het dweilen met de kraan open.  Zonder drastische maatregelen zal Bangkok in een meer veranderen.

‘Bangkok IS Thailand,’ is een gezegde waarmee de Thai de dominerende positie van de hoofdstad benadrukt. De metropool van zes miljoen inwoners is maar liefst vijftig keer groter dan de tweede stad  in het land. In weinig landen hebben mensen, macht en prestige zich zo rigoreus in één metropool geconcentreerd. Beroemd is Bangkok om zijn sprookjesachtige Grand Palace en Tempel met de Smaragden Boeddha — een reusachtig boeddhistisch Disneyland — en internationaal beroemd en berucht berucht om zijn uitgebreide prostitiewezen. Voor de Thai is de stad vooral berucht om de verkeerschaos die slechts door weinig wereldsteden wordt geëvenaard. De Bangkokker heeft er zich inmiddels bij neergelegd dat hij vaak meer dan drie uur door de verstikkende uitlaatgassen onderweg is naar zijn werk en kan er zelfs een grapje over maken: de Thais zijn niet bang voor een Vietnamese invasie, want ze vertrouwen erop dat de vijandelijke tanks in het verkeer van Bangkok zullen vastlopen.

Maar als depressies met mooie namen als Herbert of Betsy in het regenseizoen de eerste stortregens brengen, kan zelfs de Thaise glimlach voor een zuur gezicht plaatsmaken. In de kortste tijd kan de trotse hoofdstad dan in een reusachtig openluchtzwembad veranderen, waarin de kleine driewielige tuktuks langzaam verdrinken en de stadsbussen zich als futuristische amfibieën een weg banen, terwijl hun boeggolven over de trottoirs de winkels van Chinezen binnenrollen, die wanhopig proberen het ongewenste tij met bezems te keren. Groepjes toeristen die tot hun knieën door het water waden zwaaien dan vergeefs naar taxi’s.

Dat is het straatbeeld van een groot deel van Bangkok gedurende het natte seizoen dat van juni tot november duurt. Dan doet de stad eer aan zijn bijnaam ‘Venetië van het Oosten’. Het is paradoxaal dat het dempen van de vele khlongs (grachten), waaraan de stad vroeger rijk was en zijn bijnaam verdiende, duidelijk heeft bijgedragen tot de huidige wateroverlast, want de khlongs waren uitstekende reservoirs om het water van de stortregens in op te vangen. Vele khlongs zijn opgeofferd aan het verkeer van de hoofdstad en in straten veranderd. Ook hier schuilt een paradox: als nu een deel van de stad onder water staat zit er beslist weinig schot in de stroom van voertuigen. Bovendien wordt er jaarlijks voor vele miljoenen dollars schade aan het wegdek aangericht doordat blank staand asfalt door het zwaardere verkeer tot pulp wordt gereden. Gaten zo groot als bomkraters zijn dan geen uitzonderingen en ze worden met stokken met vlaggetjes afgebakend.

VERDRINKING

In oktober en november 1983 had de wateroverlast in Bangkok een tot dan toe ongekende vorm aangenomen. In sommige wijken stond meer dan een meter water. Heel Thailand was toen in de ban van de verdrinking van de hoofdstad en zijn omgeving. De voorpagina’s van de kranten werden dagelijks met de fraaiste foto’s getooid: een verdronken tempel waarvan een groot boeddhabeeld nog net boven de waterspiegel uitkijkt, een directeur-generaal van politie die tot zijn middel verbeten door het water marcheert. Niets gebeurde er meer in Thailand zonder dat het in het kader van de hoofdstedelijke overstromingen werd geplaatst.

De politieke opponenten van Tiam Makkaranonda, de gouverneur van Bangkok, vonden het hoog tijd dat de man aftrad omdat hij onvoldoende maatregelen tegen de overstromingen had genomen. Ze lanceerden generaal Arthit Kamlang-ek, opperbevelhebber van de Thaise strijdkrachten, als de nieuwe man om Bangkok uit het moeras te trekken. Maar zelfs Arthit stelde dat ‘Moeder Natuur ons weigert te sparen’. In 1983 was er uitzonderlijk veel regen gevallen en een gouverneur kan daar ook weinig aan helpen.

De eerste berichten over slachtoffers van leptospirosis, een via rattenurine overgebrachte infectieziekte, verontrustten de honderdduizenden die dagelijks door het water van de hoofdstad waadden. Een oude vrouw verdronk in een ondergelopen steeg. Er moest wat gebeuren!

INKLINKEN

De meeste experts zijn het erover eens dat de hoofdoorzaak van de overstromingen schuilt in het grootschalig onttrekken van grondwater via diepe putten. Doordoor klinkt de bodem van Bangkok in en zakt de stad op sommige plaatsen meer dan tien centimeter per jaar. Zodoende is de Thaise hoofdstad in een groot soepbord aan het veranderen, waarin niet alleen het regenwater blijft staan maar ook het water uit de verre omgeving heen stroomt en het water van de Chao Phraya een uitweg zoekt wanneer de rivier in oktober en november zijn hoogste stand bereikt.

Als die grondwateronttrekking onverminderd doorgaat en Bangkok blijft zakken, dan zullen alle korte-termijnmaatregelen op den duur onvoldoende zijn om de stad bewoonbaar te houden. Nog voor het jaar 2000 kan de naam Krungthepmahanakhonnamonrattanakosin… (de officiële Thaise naam voor Bangkok, met zijn 152 letters de langste plaatsnaam ter wereld) uit het Guiness Book of Records worden geschrapt — de stad zal dan een meer zijn.

Een zeer pessimistische prognose van de toekomst kunnen we vinden bij de Nederlandse ingenieurs D. M. Douwes Dekker en L. de Quelerij. In een artikel in De Ingenieur spreken zij de vrees uit dat het de Thaise bestuurders aan moed zal ontbreken om beslissingen te nemen voor lange-termijnoplossingen, omdat de werkelijk vereiste maatregelen politieke onrust teweeg zullen brengen.

Ir R. A. Buning klinkt evenwel minder somber. Hij is projectmanager van het Bangkok Flood Control and Drainage Project, een joint venture van het Nijmeegse ingenieursbureau Nedeco en twee Thaise ingenieursbureaus. Sinds juni 1983 is hij in Bangkok betrokken bij de voorbereiding en uitvoering van de inpoldering van een deel van de metropool. Het project komt neer op het aanleggen van nieuwe wallen en verhogen van de bestaande wallen en straten. Daarnaast worden de khlongs uitgediept en aangevuld met de aanleg van een ondergronds stelsel van pijpen met een doorsnee van 5,5 bij 2,35 meter — daar kan een vrachtauto doorheen rijden. Ook het vergroten van de pompcapaciteit van de stad dient de afwatering in het regenseizoen te versnellen. De efficiëntie van de afwatering is echter ook afhankelijk van de activiteit van andere stadsdiensten, zoals de vuilophaaldienst. Huisvuil en ander afval komen vaak in de khlongs terecht en kunnen tot ernstige verstoppingen in de afvoerkanalen leiden.

Na de waterramp van 1983 zijn er enkele maatregelen direct uitgevoerd die voornamelijk ter bescherming van het zwaar getroffen oostelijk stadsdeel dienen. Ze bewijzen dat de Thais niet van plan zijn met oosterse indolentie toe te zien dat hun hoofdstad verdrinkt.  Niettegestaande de succesvolle uitvoering van maatregelen die dienen om Bangkok zo snel mogelijk van water te ontlasten, blijft het dweilen met de kraan open zo lang geen eind wordt gemaakt aan het zakken van de stad. Daarvoor is vereist dat het distributiesysteem voor het leidingwater in relatief korte tijd drastisch wordt uitgebreid.

URBAAN GEZWEL

Na de Tweede Wereldoorlog begon Bangkok als een urbaan gezwel te groeien. Nog in 1956 werd er een wet afgekondigd waarbij aan grote families speciale bonussen werden uitgekeerd, een politiek die geworteld zat in de vooroorlogse filosofie dat Thailand honderd miljoen inwoners nodig had om een wereldmacht te worden. Pas in 1960 werd in Thailand geboortecontrole gepropageerd — later met groot succes. Maar tegen die tijd begonnen de Thaise plattelanders zich al massaal in de Thaise hoofdstad te vestigen. De aanwezigheid van de Amerikanen in Vietnam creëerde in Bangkok vele duizenden banen en secundaire en tertiaire industrieën schoten in en rond de hoofdstad als paddestoelen uit de grond.

Het waterbedrijf, dat het water ten noorden van Bangkok uit de Chao Phraya tapte, kon onmogelijk voorzien in de nieuwe behoefte aan leidingwater in de nieuwe wijken. Het gevolg was dat men daar putten ging slaan om daaruit grondwater te onttrekken. Dit water was zowel als drinkwater voor de bevolking als voor industrieel gebruik bestemd. Het grootschalig onttrekken van grondwater had een waterondersapnning in de bodem tot gevolg waardoor water uit de omgeving werd aangezogen — vaak zout water, want Bangkok ligt dicht bij zee. Door de verzilting van het oppervlakkige grondwater moest men steeds diepere putten slaan om weer zoet grondwater te bereiken. De putdiepte is dan ook van ongeveer dertig meter in 1960 tot maximaal 550 meter in 1985 toegenomen.

De daling van de waterspanning in de diepere lagen heeft zettingen tot gevolg: de grond, met name bepaalde kleilagen, wordt onder het gewicht van de bovenliggende lagen samengedrukt. Als gevolg daarvan daalt het maaiveld, ofwel het stadsoppervlakte.

Er bestaan nu zo’n elfduizend putten in Bangkok, waaruit per dag meer dan een miljoen kubieke meter grondwater wordt onttrokken, ongeveer een derde deel van het totale watergebruik van de stad. Een groot deel van de putten wordt zelfs door de Metropolitan Waterworks Authority (MWA) van Bangkok beheerd. Er bestaat een duidelijk verband tussen de snelheid waarmee een wijk zich na de oorlog uitbreidde — en de distributie van het leidingwater achterbleef — en de plaatselijke verzakking. Het episch centrum van de verzakking ligt in de wijk rond de grote Ramkhamhaeng Universiteit in het noordoosten van de stad. Daar daalt de stad jaarlijks  zo’n vijftien centimeter.

Maar ook meer in het centrum treden verzakkingen van meer dan vijf centimeter per jaar op. Dat is duidelijk te zien bij het gebouw van het Siam Trade Centre. Dit modere gebouw is met palen op een zeer diep niveau gefundeerd en zakt zodoende niet mee ten opzichte van de straat. Om de paar jaar moet er daarom een traptrede voor het gebouw worden bijgemaakt. In andere wijken verdwijnen winkels langzaam in de diepte doordat  de straten steeds maar weer worden opgehoogd. Om menig winkeltje in Thonburi, Bangkoks zusterstad op de westoever van de rivier, te betreden moet men met ingetrokken hoofd een trappetje vanaf het trottoir afdalen.

Het is duidelijk dat het uitbreiden van de distributie van het water dat uit de rivier wordt verkregen een vereiste is om het zakken van de stad een halt toe te roepen. Dan kunnen de putten pas gesloten worden en kan de onttrekking van het grondwater beperkt blijven. Het ligt in de bedoeling dat vanaf 1987 in het geheel geen grondwater meer wordt onttrokken in de meest kritische zones. Ook in andere delen van de stad zal het onttrekken van grondwater geleidelijk worden afgebouwd.

FINANCIERING

Aan zo’n grootscheepse reddingsactie van de hoofdstad zitten vele problemen verbonden. Eén vraag is bijvoorbeeld wie de enorme kosten van het plan zullen moeten betalen. Zullen de bewoners van Bangkok daarvoor de meeste belasting moeten betalen of is het een zaak die de hele natie aangaat en waarvoor elke Thai moet bijdragen? De volledige uitvoering van het Bangkok Flood Control and Drainage Project zal ruim twee miljard baht kosten. De Wereldbank heeft tot nu toe geen interesse getoond  daarvoor kredieten te verstrekken.

Maatregelen ter bestrijding van Bangkoks wateroverlast blijven overigens niet tot de stad beperkt. Een belangrijk onderdeel is de aanleg van een grote groenstrook  ten oosten van de hoofdstad bij Minburi, die tot doel heeft het water uit het oostelijk deel van de stad op te zuigen. Dit project is onder auspiciën van de Thaise koning opgezet en omvat tevens de aanleg van een 76 kilometer lange dijk ten oosten van de hoofdstad. De dijk is onlangs gereed gekomen en zal moetren verhinderen dat het water uit oostelijk Thailand  in het regenseizoen de soepkom van Bangkok binnenstroomt. Het zal nu om de stad heen een uitweg naar zee moeten zoeken.

Wanneer alle programma-onderdelen met succes worden uitgevoerd betekent dit meer dan de redding van een hoofdstad en het voorkomen van de enorme onkosten die met de wateroverlast gemoeid gaan. Het zal een hele opluchting zijn voor een paar miljoen mensen die jaarlijks weken of maanden een ware strijd tegen het water moeten voeren.

©SJON HAUSER: tekst en foto’s.