Heilige rotsen

Heilige rotsen in Noord-Thailand

heilige-rotsen-01-870

De Thais hebben iets met rotsen, vooral wanneer die een bijzondere vorm hebben. Vanuit Chiang Mai hoef je geen lange reis maken om die fascinatie met het grillige gesteente geïllustreerd te krijgen. Bijvoorbeeld, bij de Op Luang, Thailands “Grand Canyon”, zo’n honderd kilometer ten zuidwesten van de stad, in het district, waar de rivier de Mae Chaem zich duizenden, tienduizenden jaren kolkend en beukend een nauwe, maar diepe doorgang door het graniet van de bergen heeft geslepen—voor wie van bijzonder landschap houdt is dit een topattractie in Noord-Thailand. Een pad leidt vanaf de hoofdingang van het Op Luang nationaal park naar een bruggetje dat van rotswand naar rotswand over het smalle ravijn is gespannen. Aan de overkant kronkelt het pad door de beboste bergen bezaaid met enorme granieten keien en rotsblokken. (1)
Wandel je het pad af, dan zal het je opvallen dat de (overwegend Thaise) bezoekers hier en daar takken en stokjes tegen de rotsblokken hebben geplaatst. Ook hebben ze kleine stoepa-vormige torentjes gebouwd door stenen en stukjes rots die er overal voor het oprapen liggen op te stapelen. Kennelijk beschouwen ze de rotsen als ‘bezield’ en je zou dat plaatsen van takken en het bouwen van torentjes als een soort offerande aan de natuurgeesten kunnen opvatten.
Geestenverering? Helemaal los van het boeddhisme staat deze vereringsdrift zeker niet. Die opgestapelde steentjes zijn immers miniatuurstoepa’s en de stoepa is een van de belangrijkste symbolen van het boeddhisme, het zijn ‘monumentjes’ die verwijzen naar de Boeddha en de leer die hij de mensheid schonk. Op het terrein van elke boeddhistische tempel is minstens één stoepa te vinden—doorgaans chedi of phra that genoemd. Tijdens het Songkran festival bouwen de Thais stoepa’s van zand op het terrein van de tempels. Ook plaatsen ze dan (vaak versierde) stokken tegen de heilige bodhiboom van een tempel. (2) Die boeddhistische rituelen op Songkran hebben verdacht veel weg van de offerandes die bij de Op Luang de rotsen in de natuur ten deel vallen. Wanneer je vanuit Chiang Mai een bezoek aan de Op Luang brengt, kun je op de terugweg in het stadje Chom Thong even stoppen bij Wat Phra That Chom Thong. De hoofdtakken van de knoestige, oude bodhiboom op het terrein van deze fraaie tempel worden gestut door vele beschilderde of met goud- en zilverpapier versierde palen, terwijl tientallen stokken tegen de stam geplaatst zijn.
In het Phu Hin Rong Kla nationaal park in Phitsanulok zijn de bijzondere formaties van zandsteen een topattractie. Ook daar hebben de bezoekers massaal stokjes tegen de rotsen geplaatst, maar de ambtenaren van het National Park Division hebben ze weer laten verwijderen. Bezoekers die toch weer stokken tegen de rotsen willen plaatsen, worden gewaarschuwd dat ze daarvoor een boete kunnen krijgen. Of dat plaatsen van stokken als een vorm van landschapsbederf wordt gezien of dat de overheid met dat verbod het animisme onder het volk wil bestrijden is me niet helemaal duidelijk.

heilige-rotsen-02-870Heilige rotsen-02. 1-2: Op Luang Kloof: bezoekers hebben er ‘stoepa’s’ gebouwd door er keien en stenen op te stapelen. 3. Een zandsteenrots in het Phu Hin Rong Kla nationaal park waartegen bezoekers stokjes hebben geplaatst. 4. De overheid treedt nu ‘met harde hand’ op tegen dit ‘ritueel’—overtreders kunnen een boete van 500 baht krijgen.

Rotsen met een vreemde vorm genieten in Thailand vaak een speciale verering. Zoals fallusvormige rotsen. Zo’n tien kilometer buiten Chom Thong is eens een fallusvormige rots opgegraven. De rots werd meteen vereerd en er werd een geestenhuis bij gebouwd. Aan de Mekong in de provincie Loei worden ook zulke fallusvormige rotsen vereerd. (3)

Rotsen waarin zich een afdruk bevindt in de vorm van een voet genieten een bijzondere verering—of juister, het is die voetafdruk (phra phuttha bat) die vereerd wordt. Volgens talloze legenden heeft de Boeddha gedurende de circa 45 jaar dat hij zijn inzichten (de Leer) verkondigde op vele plaatsen zijn voetafdruk achtergelaten om de locale mensen eraan te herinneren dat hij er geweest is. In de provincie Saraburi is zo’n ‘Buddha footprint’ eeuwenlang een van Siams drukst bezochte pelgrimsoorden geweest.

heilige-rotsen-03-870Heilige rotsen-03. Phu Ruea nationaal park, Loei. 1-2: Bezoekers hebben brokken zandsteen opgestapeld tot stoepa’s. 3: Een paddestoelvormige rots van zandsteen waartegen de bezoekers stokken geplaatst hebben.

In Noord-Thailand zijn ook talloze voetafdrukken van de Boeddha. De bekendste in de omgeving van Chiang Mai is te vinden op een heuvel bij Wat Phra Phutthabat Tak Pha in het district Pa Sang van Lamphun. Ik heb sterk het gevoel dat de phra phuttha bat in opkomst is als vereringsobject. Veel tempels die aan de weg timmeren om bezoekers te trekken, laten een voetafdruk bouwen op het tempelterrein. Talloze plaatsen met Boeddha’s voetafdrukken zijn vaak mooi gelegen in het rotsgebergte en alleen daarom al een bezoek waard. Maar over de authenticiteit van de afdruk hoeft men zich geen illusies te maken. Er is er geen enkele aanwijzing dat de historische Boeddha ooit ‘Thailand’ heeft bezocht, maar volgens locale Thaise legendes is de Boeddha wel degelijk geweest. Bijvoorbeeld, in de Tamnan Doi Ang Salung (de legende van Doi Chiang Dao) maakte de Boeddha in gezelsachap van zijn discipelen en van koning Asoka (die nota bene drie eeuwen na de Boeddha in India leefde) een zwerftocht door Noord-Thailand en omringende landstreken. Overal kwamen de bewoners onder de indruk van zijn magie en wijsheid en wilde men zijn ‘religie’ aanhangen. ‘De mensen vroegen de Boeddha om zijn voetafdruk. Omdat er geen geschikte plaats was voor een voetafdruk, liep hij naar het oosten waar hij ging zitten op een rots en voorspelde dat een geweldige stad daar zou oprijzen, en waar hij zijn voetafdruk zou achterlaten zou zijn religie gaan bloeien. Daarna plaatste de Boeddha zijn voetafdruk op de rots waarop hij had uitgerust.’ (4)

Grotten hebben ook een bijzondere betekenis in het boeddhisme. De meeste zijn in feite enorme ruimtes en tunnels in kalksteengebergte. Ze zijn er heel langzaam ontstaan door regenerosie: kalksteen lost enigszins in water op, zodat water door het kalksteen heen kan sijpelen en het gesteente zo van binnenuit kan uithollen. Grotten zijn favoriete plaatsen bij monniken om zich af te zonderen en te mediteren. De Boeddha zelf heeft ook veel in grotten gemediteerd, al bleef het mediteren aan de voet van een boom favoriet bij hem. Het is moeilijk je in Thailand een grot voor te stellen die niet op een of andere manier vereerd wordt. In veel grotten zijn boeddhabeelden geplaatst. Soms is er een groot beeld van de Liggende Boeddha te vinden─zo’n boeddhabeeld stelt de Boeddha voor op zijn sterfbed.
De Grot van Chiang Dao (Tham Chiang Dao) is een mooi voorbeeld van zo’n boeddhistisch heiligdom. In feite is het een enorm uitgestrekt tunnelcomplex in de Doi Chiang Dao, een van de hoogste bergen van Noord-Thailand. Deze berg bestaat grotendeels uit kalksteen en heeft een bijzondere vorm: hij lijkt nog het meest op een enorme kies. De berg op zich geniet een zekere verering en er zijn talloze legendes mee verbonden. (5) Aan het begin van het grottencomplex bevinden zich honderden boeddhabeelden en ook vele beelden van naga’s, de mythologische, slangachtige wezens die vaak de onderwereld bewaken. Al eeuwen is dit een belangrijk boeddhistisch pelgrimsoord.

Vereerde heilige rotsen en grotten in Thailand vormen het onderwerp in een lijvige studie van de Fransman Christophe Munier. (6) Hij onderscheidt de volgende categorieën heilige rotsen: 1. prehistorische rotsen, 2. overhangende en paraplu-vormige rotsen, 3. schaduwen van de Boeddha, 4. voetafdrukken van de Boeddha, 5. De bedelnap van de Boeddha, 6. de troon en het bed van de Boeddha, 7. goddelijk evenwicht, 8. dieren, 9. rotsen geoffered door de engelen, en 10. fallusvormige rotsen.

heilige-rotsen-04-870Heilige rotsen-04: Doi Kiyu, Mae Sot district, Tak. 1. Grot met boeddhabeeld in Birmese stijl, 2-3: De ‘balancerende’ goudkleurig geverfde rots waarop een kleine Birmese stijl-chedi is gebouwd.

● 1. Mae Sot district, Tak. In het hoofdstuk ‘goddelijk evenwicht’ komt een vereerde, zeer bijzondere rots in Mae Sot in de provincie Tak aan de orde: deze rots op de heuvel Doi Kiyu heeft ongeveer de vorm van een ei en lijkt te balanceren op de rand van een afgrond. De rots is goudkleurig geverfd en er bovenop is een vergulde stoepa gebouwd in de Birmese stijl─zie afbeelding 4. (7)
Munier schrijft (vóór 1998) dat deze rots, voor zover hij weet, in Thailand de enige in zijn soort is, maar dat in Myanmar (Birma) diverse van zulke vormen van ‘goddelijk evenwicht’ te vinden zijn. Een daarvan, de Gouden Rots van Kyaiktiyo, gelegen tussen Thaton en Pegu, is zelfs een van de meest vereerde heiligdommen van het land. Deze is wat groter dan de rots in Mae Sot en wat spectaculairder omdat hij zich op de top van een klif bevindt.
Volgens een legende is er op de rots, onder de erop gebouwde stoepa, een haar van de Boeddha neergelegd, en is het deze haar die op miraculeuze wijze stabiliteit geeft en voorkomt dat de rots naar beneden stort. (8)

De rots van Doi Kiyu is eigenlijk geen losse kei die balenceert op een rotswand (zoals de Gouden Rots van Kyaitiyo), maar is onderdeel van een sterk geerodeerde formatie waarvan de basis bijna geheel is weggeslepen. De bewoners van Mae Sot, in het bijzonder de vele Thai Yai (Shan) die er wonen, hadden in het verleden de gewoonte een pelgrimstocht naar Birma te maken om de Gouden Rots van Kyaiktiyo te vereren, maar gedurende de vele jaren van burgeroorlog na de Tweede Wereldoorlog was zo’n reis niet meer mogelijk geweest.

Munier stelt dat er zich nabij Phnom Kulen in Cambodja een soortgelijke rots bevindt, maar daar is geen stoepa op gebouwd. (9) Ook bevindt zo’n soort kei in de provincie Chanthaburi, maar die is kleiner en bevindt zich in een vlak terrein en appeleert dus weinig aan ‘goddelijk evenwicht’. Er is dan ook geen stoepa op gebouwd, maar wel is staat er een geestenhuis bij de rots. (10) Dat wijst erop dat aan het eind van de jaren negentig van de vorige eeuw, toen Munier zijn studie voltooide, de balancerende rots met stoepa in Mae Sot de enige in zijn soort in Thailand was.

De afgelopen jaren ben ik in Noord-Thailand al een stuk of vijf rotsen met stoepa (al of niet balancerend) erop tegengekomen en ze maakten de indruk tamelijk recent te zijn ‘gebouwd’. Dat wijst erop dat een bijzondere rots een groot appeal heeft om vereerd te worden en zodoende kan dienen om bezoekers naar een tempel te lokken. De opmars van de balancerende gouden rotsen past dus perfect binnen het ‘moderne populaire boeddhisme’ waarbij tempels steeds meer op een Disneyland beginnen te lijken en opvallende, grote creaties (vaak met voorstellingen die niet-boeddhistisch voor oorsprong zijn) de attracties zijn. (11)

heilige-rotsen-05-870Heilige rotsen-05: Phra That Doi Mon Ching, Chiang Dao district, Chiang Mai.

heilige-rotsen-06-870Heilige rotsen-06. Phra That Doi Mon Ching, Chiang Dao district, Chiang Mai.

● 2. Chiang Dao district, Chiang Mai. Ongeveer 15 km ten noorden van Mueang Ngai in Chiang Mais district Chiang Dao is er aan Highway 1178 een afslag die de heuvels in het oosten in gaat. Een korte rit van een paar kilometer voert naar de top van een heuvel, een paar honderd meter hoger dan het dal in het westen. De tempel op de heuvel is een Thai Yai-tempel. De vergulde Phra That in Birmese stijl en de houten bot wekken de indruk dat deze tempel met de Phra That Doi Mon Ching al vele jaren bestaat. De balancerende rots is ook niet gloednieuw. Op een poster die aan de weg reclame maakt voor het heiligdom is de rots nog niet verguld en de kleine chedi erop is wit gekalkt. In hoeverre de rots natuurlijk is valt moeilijk te beoordelen. Maar de hudige rots lijkt met cement te zijn bijgewerkt en te rusten op een solide basis die tevens is uitgebreid met een gloednieuwe, betegelde omloop die tevens als uitzichtpunt fungeert (je hebt er inderdaad een aardig uitzicht). Zowel de rots als de stoepa erop zijn nu verguld. Opmerkelijk op het tempelterrein is een fors beeld een fors beeld van een mediterende Boeddha onder een driekoppige naga. Een beeld van de in Noord-Thailand alom vereerde heilige monnik Khruba Si Wichai (1878-1938) ontbreekt evenmin.

heilige-rotsen-07-870Heilige rotsen-07: spandoeken en billboards die reclame maken voor de Phra That Intha Khwaen van Phrae.

● 3. Mueang district, Phrae. De Phra That Intha Khwaen van Phrae ligt circa dertig km ten noordoosten van de provinciehoofdstad ten midden van grillig kalksteen gebergte. De plek is ook bekend als Doi Pha Sawan (Berg met hemelse rotsen). Een tempelcomplex is er tussen de rotsen gebouwd, en de meeste ‘attracties’ zijn er zo te zien vrij recentelijk aangelegd. Er wordt nog steeds flink gebouwd. Er staat een groot, zeker 5 meter hoog boeddhabeeld in de staande positie, er zijn talloze nissen en overhangede rotsen met boeddhabeelden en andere religieuze beelden, en er is een voetafdruk van de Boeddha─maar de grootste attractie blijft de gouden rots met een chedi erop.

heilige-rotsen-08-870Heilige rotsen-08: Doi Pha Sawan in het Mueang district van Phrae. 1. Het omringende kalksteengebergte met scherpe grillige rotsen op de top waar slechts Yucca groeit. 2. De Phra That Intha Khwaen. 3. De Voetafdruk van dse Boeddha waarop honderden muntjes zijn gedeponeerd.

heilige-rotsen-09-mapHeilige rotsen-09. Kaart van Noord-Thailand. 1. Doi Kiyu, Mae Sot district, Tak. 2. Phra That Doi Mon Ching, Chiang Dao district, Chiang Mai. 3. Doi Pha Sawan in het Mueang district van Phrae. 4. Heilige rots in het district Mae Sai, Chiang Rai. 5. Wat Hua Dong Samakkhi Tham, Mae Rim district, Chiang Mai. 6. Vereerde rots aan highway 1143 bij Ban Phae, Thong Saen Kham district Uttaradit.

● 4. Mae Sai district, Chiang Rai. Een paar kilometer ten noordwesten van de beroemde Phra That Doi Tung in Chiang Rais Mae Sai district bevindt zich op een hoogte van bijna 1500 meter een grote kei waarop een kleine vergulde phrat that gebouwd is. De heilige rots ligt op een bijzondere plaats, aan ‘highway’ 1149 die vanaf Doi Tung over een bergrug pal de grens met Myanmar volgt en vervolgens afdaalt naar het dal van Mae Sai. Wat verderop is het uitzicht over het in de diepte gelegen Myanmar prachtig, maar een uitzichtspunt ontbreekt bij de heilige rots─die geheel door evergreen bos is omgeven. Van een ‘goddelijk evenwicht’ is evenmin sprake: in feite is de rots helemaal omgeven door een vlak betegeld terrein, en het lijkt wel of deze op de top na in het beton is gegoten. Toch komt het me voor dat de aanleg van het heiligdom is geïnspireerd door de heiligdommen die het goddelijk evenwicht duidelijk vertegenwoordigen. De heilige rots is door een hekwerk omgeven, zoals doorgaans het geval is bij een phra that (chedi die een relikwie van de Boedhha herbergt).

heilige-rotsen-10-870Heilige rotsen-10. Klein heiligdom, een paar kilometer ten noordwesten van de Phra That Doi Tung, Mae Sai district, Chiang Rai.

heilige-rotsen-11-870Heilige rotsen-11. Wat Hua Dong Samakkhi Tham, Mae Rim district, Chiang Mai.

5. Mae Rim district, Chiang Mai. De heilige rots op het terrein van Wat Hua Dong Samakkhi Tham in Chiang Mais Mae Rim district lijkt me geheel aangelegd. Hoewel een poster bij een knoestige ficusboom suggereert dat de rots bij een afgrond balanceert, bevindt deze zich in feite in het vlakke land van het dal van Chiang Mai. Aan de voet van het heiligdom is een terras aangelegd dat met een trap bereikt kan worden.

heilige-rotsen-12-870Heilige rotsen-12: De heilige rots ten zuiden van Ban Phae in de provincie Uttaradit in 2014.

● 6. Thong Saen Khan district, Uttaradit. Een paar keer per jaar bezoek ik vanuit Chiang Mai het stadje Nakhon Thai in de provincie Phitsanulok. De laatste honderd kilometer leg ik dan af over een rustige binnenweg, Highway 1143. Op de grens van de districten Chat Trakan en Wat Bot stopte ik altijd even bij het wrak van een verongelukte personenauto waar de geesten van de vijf, omgekomen inzittenden worden vereerd. Het is interessant om de ‘ontwikkeling’ van zo’n heiligdom in de loop van de jaren te volgen.
Ongeveer tien kilometer ten noorden van het wrak ontdekte ik dat bij landontginning langs de weg een kleine rots was blootgelegd ─ dat moet in 2007 of 2008 geweest zijn. Toen ik er een jaar later weer langs reed, was de rots getooid met veelkleurige sjerpen van mousseline. Weer een jaar later waren er religieuze beeldjes bij de rots geplaatst. In 2014 was het heiligdom omgeven door een slotgrachtje en was er een overdekt altaar met boeddhabeelden en andere bee;djes, waaronder een van Koning Rama V. Rond de rots waren beelden van o.a. naga’s, de hindoegod Ganesja en de godin Moeder Aarde. In 2016 was de rots goudkleurig geverfd en getooid met een kleine stoepa. Verder is de tuin rond de heilige rots een flink aantal religieuze beelden rijk geworden.
De heilige rots bevindt zich een paar kilometer ten zuiden van Ban Phae in Uttaradits Thong Saen Khan district.

heilige-rotsen-13-600Heilige rotsen-13. De heilige rots ten zuiden van Ban Phae in de provincie Uttaradit in 2016.

EINDNOTEN

(1) De Op Luang staat uitvoeriger beschreven in mijn posts over het Op Luang nationaal park http://www.sjonhauser.nl/hot-op-luang-en-tham-tong-toeristisch-nog-onbedorven.html en de post The art of erosion http://www.sjonhauser.nl/art-of-erosion.html .
(2) Meer daarover in mijn post over ficussen http://www.sjonhauser.nl/ficussen-imposante-wurgbomen-van-tropisch-azie.html
(3) Fallusvormige rotsen komen aan de orde in mijn post over de fallus in Thais ritueel: http://www.sjonhauser.nl/de-fallus-in-thais-ritueel.html .
(4) Naar Donald K. Swearer, Sommai Premchit, en Phaithoon Dokbuakaew, 2004. Sacred mountains of northern Thailand and their legends. Silkworm Books, Chiang Mai, p. 53.
(5) Swearer, 2004.
(6) Munier, Christophe, 1998. Sacred Rocks and Buddhist Caves in Thailand. White Lotus, Bangkok. xiii+263 pp.
(7) Meer over dit heiligdom in de post: www.sjonhauser/mae-sot.htlm
(8) Munier, 1998: 129.
(9) Munier, 1998: 129.
(10) In Munier (1998) staat op pagina 132 een foto van deze rots.
(11) Kitiarsa, Pattana, 2012. Mediums, Monks, and Amulets. Thai Popular Buddhism Today. Silkworm Books, Chiang Mai.