De Slag bij Bergen en Castricum, 1799

Because of malfunctioning of this website, illustrations cannot be uploaded to this post. This problem will  be solved as soon as possible.

EEN OORLOG OM TE VERGETEN
Slag bij Bergen en Castricum, 1799 (1)

door Sjon Hauser

01-Invasieoorlog-1799. A. Kaart van Noord-Holland in 1799. B. Monument in Beverwijk. C. Het Russisch Monument aan de Russenweg in Bergen. De grond is in 1901 geschonken aan de toenmalige tsaar.

De kinderen in Castricum en omgeving knikkerden jarenlang met oude musketkogels. Het skelet van een Russische soldaat werd gebruikt bij de biologielessen op de ULO in Bergen. Noord-Holland herdenkt dit jaar de Vergeten Oorlog die tweehonderd jaar geleden woedde. Over die bloedige maanden werd kinderen niets verteld en evenmin over de pastoor die thee zette voor Engelse soldaten.

‘Aan de voet der blonde duinen’ begon ons schoollied fier. Inderdaad lag mijn lagere school in castricum tegen de duinen aan, maar die waren begroeid met een donker, mysterieus bos: het terrein van een krankzinnigeninrichting, gescheiden van het schoolplein door een hoog hek.
Op Koninginnedag trokken wij in een stoet met in de klas gemaakte hoedjes van oranje karton het plaksel liet altijd los, maar een nietje was taboe) en rood-wit-blauwe linten van crêpepapier richting Papenberg, een waarachtig blond duin. Op het sportterrein voor die heuvel brachten wij dan hulde aan Oranje met zaklopenen voetballen tegen de katholieke school; we verloren altijd omdat bij de tegenstanders Jossie Jonker midvoor was.
Bewondering voor de Nassaus was ons bij de geschiedenisles met de paplepel ingegoten. De Slag bij Heiligerlee en de affaire met het turfschip van Breda konden we dromen. Maar over de slag bij Castricum werd met geen woord gerept. Toch was deze veldslag die in 1799 woedde in de duinen rond de Papenberg, in de dorpskern en op de geestgronden richting Egmond, het sluitstuk van het grootste en bloedigste militaire treffen dat ooit in Nederland plaatsvond.
Nog steeds hebben velen nooit over de invasie-oorlog tussen Den Helder en Beverwijk gehoord. Regionale stichtingen en ad hoc-comités doen alles, zij het geplaagd door geldgebrek, om de gebeurtenissen van tweehonderd jaar geleden met herdenkingen, publicaties en fietsroutes aan de vergetelheid te onttrekken.

02-Invasieoorlog-1799. Kaart van westelijk Noord-Holland in 1799.Toen het Napoleontische leger na zeges in Italië in 1798 de expeditie naar Egypte begon, besloten de geallieerden tot een Engels-Russische invasie in Holland – sinds 1795 de Bataafse republiek – om de druk op de Fransen te vergroten. Grenville, de Britse minister van Buitenlandse Zaken, meende dat in Europa de weerstand tegen de Fransen sterk groeide en dat de Bataafse republiek rijp was om het Franse juk af te werpen. Het Bataafse leger, dat voor het grootste deel uit buitenlanders bestond, zou een laag moreel hebben en nauwelijks in de weg staan. Oranje in de persoon van de erfprins, zoon van de in 1795 gevluchte en impopulaire stadhouder Willem V, zou daarna weer de scepter zwaaien.
Van een gemakkelijke bevrijdingsoorlog, ondersteund door een Orangistische volksopstand, was echter geen sprake. De Engelse generaal Abercrombie verzuchtte later dat de prins misleid was door de gedachte dat hij thuis meer vrienden dan vijanden had. Maar ook het gedachtengoed van de Bataven zat niet diep geworteld. Volgens de Franse generaal Pichegru waren patriotten schuchtere avonturiers, geleid door ambitieuze intriganten en hebzuchtige speculanten, die zonder hulp van buitenaf nooit een revolutie zouden hebben bewerkstelligd. De invasie liep uit op een reeks van afmattende veldslagen, al begon het anders.

Op 27 augustus 1799 landden de Engelse troepen te Callantsoog en stootten nog diezelfde dag door naar Den Helder. De Bataafse vloot gaf zich over en een tegenaanval van Bataafs-Franse troepen werd afgeslagen. Nadat op 13 september de Russen bij Den Helder geland waren, rukten de geallieerden zuidwaarts op.

De eerste grote veldslag vond op 19 september bij Bergen plaats. De Russen namen het dorp in en sloegen aan het plunderen. Vanwege gebrekkige communicatie met de Engelsen, strategische blunders en dronkenschap werden ze echter weer verdreventot bij Petten.
Op 2 en 3 oktober lanceerden de geallieerden opnieuw een aanval op Bergen, nu met meer succes, zij het weer ten koste van duizenden levens. Ze rukten verder zuidwaartsen op 6 oktober vond bij Castricum de laatste grote veldslag plaats. Die bleef onbeslist, maar een dag later, mede door het slechte weer, besloten de aardig uitgedunde Brits-Russische zich terug te trekken naar de grote dijk bij Zijpe. Een week later stelden een wapenstilstand voor. Deze vrede van Alkmaar behelsde vreemd genoeg zeer gunstige voorwaarden voor de geallieerden: ze hoefden geen herstelbetalingen te doen en kregen ruim de tijd hun troepen in Den Helder in te schepen.

03-Invasieoorlog-1799. Het debâcle van de eerste Russische aanval bij Bergen. De Russische generaal Hermann wordt gevangen genomen; een Russisch regimentsvaandel wordt veroverd. Uit: De Jong (red.), 1992, p. 108.

Ondertussen waren er zo’n tienduizend soldaten gesneuveld en was een deel van Noord-Holland twee maanden lang gedwongen gastheer geweest voor twee troepenmachten van elk 40 duizend man die vaak naar willekeur aan het plunderen sloegen. In Callantsoog kon zelfs de preekstoel geen genade vinden en werd als brandhout opgestookt. Dorpen als Bergen en Schoorl waren tot puin geschoten. Veel akkerland was jarenlang onbruikbaar door dxe strategische inundaties. oogsten waren mislukt doordat boeren tot dwangarbeid werden gedwongen. In de toch al armoedige duinkavels hadden de soldaten veel vee geslacht. ook het konijnenbestand moest het ontgelden: bij het delven van de konijnnen uit hun holen waren zelf twee soldaten levend begraven. Met het oog op vergoedingen werd de schade nogal eens sterk overdreven. Maar een feit is dat het jaren duurde voordat Noord-Holland zich helemaal weer had hersteld.
Hoewel ik als kind heb geknikkerd met opgegraven musketkogels, is het aantal markante overblijfselen die herinneren aan de strijd van weleer, nogal beperkt. Tijdens een fietstocht langs de historische locaties wordt dit echter gecompenseerd door het fraaie Noord-Hollandse landschap. Soms is wat speurwerk vereist. Neem het monumentje aan de Creutzberglaan in Beverwijk: je fietst er zo voorbij. Om erbij te komen moet je over een bollenveld (privéterrein; vraag eerst toestemming op nummer 167). Op de marmeren plaat van een verweerde afgeknotte obelisk uit 1800 staat in het latijn: indien ge vrede wilt, weest dan op de oorlog voorbereid. Naast de obelisk graast een bok.

04-Invasieoorlog-1799. In Castricum gevonden kogels en een pistool; stille getuigen van een bloedige strijd. Uit: De Jong (red.), 1992, p. 116.

Het heuveltje waar obelisk en bok op staan, is een restant van een van de 26 lunetten voor het plaatsen van zwaar geschut dat deel uitmaakte van een nieuw verdedigingsstelsel dat na de slag bij Castricum werd aangelegd om Holland op zijn Smalst beter te verdedigen.
In Bergen staat een monument met meer allure. Dit Russisch-orthodoxe kruis ter nagedachtenis van de gesneuvelde Russen werd in 1901 door de Parijse priester Smirnoff ingewijd. Het aantal slachtoffers bij de slagen om Bergen moet vooral onder de ussen enorm geweest zijn. Volgens een ooggetuige op 19 september: ‘Bij en achter Bergen lagen de lichamen drie a vier hoogte op malkander de wegen zodanig vol dat de rijtuigen niet passeren konden.’
Veel van de nu bosrijke duinstreek bestond toen uit stuifduinen. Minstens vijfhonderd Russen die op de Bergense ‘Russenduinen’ waren gesneuveld, liggen er ondergestoven. Het geraamte van een Russische soldaat met een verbrijzeld bekken dat er is opgegraven heeft jarenlang dienst gedaan bij de biologieles in de toenmalige Bergense ULO. Allerlei andere locaties in de streek zijn naar Russen genoemd. Het duin in Bergen waar bij een inderhaast opgeworpen versterking een kanon in het mulle duinzand wegzakte , staat bekend als het Russengat, maar van het kanon zelf is geen spoor over.
De Russenbossen achter de Papenberg in Castricum kregen later andere strategische betekenis. Toen ik er als kind rondstruinde , stuitte ik er regelmatig op achtergelaten condooms.

Over de Russische troepen deden al gauw talloze negatieve verhalende ronde. De Bataafsche Courant schreef: ‘Zy zien eruit als barbaren gelijk zy inderdaad zyn. En de Russische stank is zo ondragelyk dat men er byna door in zwym valt.’ In Bakkum, tussen het kruispunt van de Zeeweg en Herenweg (op zomerse dagen verstopt door files) en het huidige duinmeertje, vonden op 6 oktober ongekend bloedige gevechten plaats. Na afloop had men er drie wagens vol met achtergelaten spullen – meest defecte geweren – bijeen weten te rapen. In hethuis van Jan Groentjes was een dochter doodgeschoten door een Rus, die dacht dat er Franse soldaten verscholen zaten. Meer locale dramatiek in het kielzog van de slag volgde aan de Schulpvaart die bij het kruispunt ontspringt. De weduwe Zootjes verdronk zich erin nadat zij door drie Fransen was verkracht, nadat ze haar grutterswinkeltje geheel hadden leeggehaald.

05-Invasieoorlog-1799. Plunderende troepen. Vooral de Franse troepen hebben in de weken na de slag bij castricum enorm huisgehouden in alle dorpen van de streek. Castricum wordt zo verschrikkelijk geplunderd, dat de ontwikkeling van het dorp tientallen jaren stagneert. Uit: De Jong (red.), 1992, p. 118.

De Engelsen gedroegen zich in het algemeen correct. Midden in het strijdgewoel in Castricum – Russen lagen in stelling op zijn bleekveld – kreeg pastoor Bommer bezoek van Engelsen die vroegen om soep en koffie. Ze gaven hem een hand en betaalden wat ze verteerd hadden en bedankten vriendelijk.
Zelfs voor de Russen is wel een goed woordje te doen. In Bakkum-Noord maakten twee achtergebleven Russen zich geliefd door een boerenhoeve te beschermen tegen Franse plunderaars. Menig bewoner van het dorp stroomt sindsdien wat Russisch bloed door de aderen.
Op 6 oktober zal ook Castricum zijn eigen monument krijgen, nabij het pand op Dorpsstraat 61, een beddenwinkel (slaperie), waar nog een kanonskogel uit de witgeverfde stenen muur steekt.

Voor de ontwikkelingen verder in Europa hadden de veldslagen in Noord-Holland weinig betekenis. Ze lieten slechts een spoor van bloed en plunderingen achter. Helden hebben ze niet opgeleverd. Wel had het mislukken van de invasie tot gevolg dat de Oranje’s nooit meer zo invloedrijk zouden worden als voor de komst van de Fransen. In die zin een bijdrage tot de ontwikkeling van democratie. Verder was het misschien vooral een zaak om te vergeten – zo is geschied. SJON HAUSER

(1)In enigszins andere vorm was dit verhaal eerder verschenen in de Volkskrant (Traject), 25 september 1999. Bronnen: ● D. van Deelen, 1973. Historie van Castricum en Bakkum. Uitg. Pirola, Schoorl. ● Sonja de Jong (eindred.), 1992. Op zoek naar Castricum’s verleden. Uitgave ter gelegenheid van het 25-jarig jubileum van de Stichting Werkgroep Oud-Castricum.